Không chỉ là diễn đàn trao đổi chính sách, hội nghị còn là nơi nhìn nhận toàn diện những rào cản về cơ chế, pháp luật đang cản trở sự phát triển của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế để hiện thực hóa mục tiêu đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Thể chế phải đi trước một bước đây là nhận định được tán thành nhiều nhất tại hội nghi vì trong kỷ nguyên số, công nghệ luôn phát triển nhanh hơn chính sách. Nếu thể chế không được đổi mới kịp thời, chính những quy định được xây dựng để quản lý sẽ vô tình trở thành lực cản đối với đổi mới sáng tạo. Nhiều chuyên gia cho rằng, thay vì tư duy quản lý theo hướng kiểm soát chặt chẽ, cần chuyển mạnh sang tư duy kiến tạo phát triển; xây dựng hệ thống pháp luật mở, linh hoạt, có khả năng thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và mô hình kinh doanh mới. Đặc biệt, việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện đồng bộ các cơ chế, chính sách về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo hành lang pháp lý đủ rộng để khuyến khích nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ.
Nhiều ý kiến tham luận tại hội nghị đã đề xuất các giải pháp nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn đang cản trở phát triển để làm tốt nội dung trên trước hết phải thay đổi cơ chế chính sách triển khai thực hiện, quản lý các nhiệm vụ khoa học và công nghệ đặc biệt là nên giảm bớt thủ tục hành chính. Quy trình phê duyệt, nghiệm thu, thanh quyết toán nhiều nhiệm vụ nghiên cứu còn kéo dài, làm giảm tính linh hoạt và khả năng thích ứng với yêu cầu thực tiễn. Cơ chế tài chính cho nghiên cứu khoa học chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Nhiều nhà khoa học và doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn lực.
Một điểm nghẽn khác là khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường. Không ít kết quả nghiên cứu có giá trị nhưng chưa được thương mại hóa hiệu quả do thiếu cơ chế kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp; thiếu chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Đặc biệt trong lĩnh vực chuyển đổi số, việc xây dựng và khai thác dữ liệu vẫn còn phân tán; nhiều cơ sở dữ liệu chưa được kết nối, chia sẻ đồng bộ; hành lang pháp lý đối với dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain, tài sản số và các mô hình thử nghiệm công nghệ mới đang tiếp tục được hoàn thiện.
Để khoa học công nghệ thực sự phát triển cần đổi mới tư duy quản lý bằng việc đẩy mạnh việc chuyển từ mô hình Nhà nước trực tiếp dẫn dắt hoạt động nghiên cứu sang mô hình doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Nhà nước tập trung xây dựng thể chế, ban hành chính sách và tạo lập môi trường thuận lợi; doanh nghiệp đóng vai trò dẫn dắt nhu cầu công nghệ, đầu tư cho nghiên cứu, phát triển sản phẩm mới và đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh. Tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức khoa học và công nghệ được xem là giải pháp quan trọng để rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam. Mở rộng cơ chế đặt hàng nghiên cứu từ doanh nghiệp; phát triển mạnh thị trường khoa học và công nghệ; đồng thời hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo có khả năng kết nối nguồn lực trong nước và quốc tế.
Cần xác định chuyển đổi số không đơn thuần là ứng dụng công nghệ thông tin hay số hóa quy trình, mà là quá trình đổi mới toàn diện phương thức quản trị quốc gia, quản trị doanh nghiệp và quản trị xã hội. Muốn chuyển đổi số thành công, trước hết phải đổi mới thể chế. Các quy định về dữ liệu, giao dịch điện tử, an toàn thông tin, chia sẻ dữ liệu và bảo vệ quyền riêng tư cần được hoàn thiện theo hướng đồng bộ, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) đối với các công nghệ mới, tạo điều kiện để doanh nghiệp thử nghiệm mô hình kinh doanh mới trong môi trường được kiểm soát trước khi nhân rộng trên thị trường. Khi thể chế thông thoáng thì tốc độ đổi mới sáng tạo càng nhanh, năng lực cạnh tranh quốc gia càng được nâng cao và người dân, doanh nghiệp càng được hưởng lợi từ các thành tựu của chuyển đổi số.
Tại Hội nghị cũng cho thấy quyết tâm mạnh mẽ của đảng chính phủ trong việc xây dựng một hệ thống thể chế hiện đại, đồng bộ và thích ứng với yêu cầu phát triển của kỷ nguyên số. Trong bài phát biểu của bộ Trưởng Vũ Hải Quân đã nhấn mạnh các địa phương, trong đó có tỉnh Lai Châu, việc hoàn thiện thể chế sẽ tạo nền tảng quan trọng để triển khai hiệu quả các nhiệm vụ phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; thúc đẩy chính quyền số, kinh tế số và xã hội số; đồng thời tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh. Khi các rào cản về cơ chế được tháo gỡ, nguồn lực được khơi thông và môi trường đổi mới sáng tạo được mở rộng, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số sẽ thực sự trở thành động lực phát triển, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao vị thế của Việt Nam trong nền kinh tế số toàn cầu.
